Jak i kiedy powstała nauka o religii cz. 4

Ale sekty rozdzierane są walkami wzajemnymi. Wobec tego najradykalniejszy odłam mieszczaństwa usiłuje stworzyć coś w rodzaju jednolitego frontu mieszczańskiego i dochodzi do specyficznej filozofii religijnej. Filozof ja ta głosiła, że przynosi religię opartą na samym rozumie, religię wolną od wszelkiej obrzędowości. Pamiętajmy, że znaczną część walk prowadzono o różną obrzędowość. Ta religia, ponoć uzgodniona z rozumem, miała być nie tylko religią najwyższą, ale także zdolną pogodzić sekty zwaśnione. Tę religię, czy raczej ten pogląd filozoficzny nazwano deizmem.

Deizm uznaje istnienie istoty boskiej, która stworzyła świat i puściła go w ruch, potem jednak zupełnie nie miesza się do spraw ludzkich, pozostawiając wszystko autonomicznemu sumieniu ludzkiemu. Bóg deistów jest jakby monarchą liberalnego państwa burżuazyjnego – bardzo przypomina króla angielskiego; króluje, zgoła nie rządząc. Deizm angielski łączy się z nazwiskiem Johna Tolanda (1670 — 1722), którego wystąpienia polemiczne przeciwko sektom chrześcijańskim wywoływały ostre sprzeciwy władz angielskich, Toland i jego zwolennicy nazywali się wolnomyślicielami. Termin ten pochodzi od nich, nadawali mu jednak inne znaczenie, niż posiada on dzisiaj.  Deizm został później silnie rozwinięty przez mieszczaństwo francuskie, przygotowujące Wielką Rewolucję, Najgłośniejszymi deistami francuskimi byli Voltaire (1694—1778) i J. J. Rousseau (1712—1778).