Jak i kiedy powstała nauka o religii cz. 3

Aliści w r. 1662 Ignacy da Costa wydaje w Europie po chińsku i po łacinie „Wielką Naukę” Konfucjusza i oto przed zdumionymi oczami Europejczyków odsłania się wielki system filozoficzno-moralny, w ciągu wielu stuleci spełniający w Chinach te same zadania, które spełnia chrześcijaństwo, i zdolny do rywalizowania z chrześcijaństwem. Było to okno przebite na pozaeuropejski i przedchrześcijański świat religijny. Okazało się, że chrześcijaństwo zgoła nie jest religią jedyną. Na razie jednak przetłumaczenie Konfucjusza szerszego wpływu nie wywarło i ,,Wielka Nauka” pozostała ciekawostką uczonych.

Jednocześnie rozgrywają się w Europie pierwszorzędnego znaczenia walki społeczne. Obudzone do życia mieszczaństwo prowadzi w dalszym ciągu walkę z feudałami. Walka ta w wieku XVII i XVIII przybiera szczególnie ostrą postać w Anglii i – podobnie jak za czasów reformacji – odziewa się w szaty religijne. Walczące mieszczaństwo tworzy – nie jak dzisiaj nowe partie, lecz nowe sekty i swe dążenia polityczne wyraża przy pomocy stosownie dobieranych cytat z Biblii.