Jak i kiedy powstała nauka o religii cz. 2

Na razie jednak daleko jeszcze było do tego. Ówczesne bardzo ograniczone środki produkcji – produkcja niemal wyłącznie ręczna ,bez zastosowania maszyn – zgoła nie zmuszały do studiów przyrodniczych i do stosowania metod naukowych w podstawowych pracach gospodarczych. Z drugiej strony zwyciężające w reformacji mieszczaństwo dalekie było od chęci podkopywania wierzeń religijnych w ogóle. Mieszczaństwo to żyło przecie z pracy czeladzi rzemieślniczej i tak samo jak szlachta, z pracy chłopstwa i doskonale zdawało sobie sprawę z niebezpieczeństwa podkopywania religii w ogóle. To też przywilej wykładania Biblii, o który tak zawzięcie walczono z Kościołem, stał się przywilejem oczytanego mieszczaństwa, które wkrótce dowiodło, że umie posługiwać się nim nie gorzej od Kościoła. W miarę zaś stopniowego wykruszania się Biblii mieszczaństwo tworzy swą filozofię idealistyczną, w wielu razach z powodzeniem spełniającą społeczne funkcje religii.

Po reformacji, tak samo jak przed nią, Europa żyła całkowicie w kręgu pojęć chrześcijańskich. Podług mniemań ówczesnych przed erą chrześcijańską i poza światem chrześcijańskim istniały tylko jakieś barbarzyńskie ludy pogańskie, zgoła nie posiadające kultury i oddające cześć boską – jak się wyrażano – martwym bałwanom.